Temat: Między szacunkiem a nadopiekuńczością – czyli jak nie „zamykać” seniora w roli dziecka

Między szacunkiem a nadopiekuńczością – czyli jak nie „zamykać” seniora w roli dziecka

Zjawiskiem naturalnym jest, że człowiek wraz z upływem czasu i pod wpływem pogarszającego się stanu zdrowia fizycznego czy psychicznego może wymagać pomocy i wsparcia innych osób w codziennym funkcjonowaniu. Problem pojawia się kiedy opieka i wsparcie jest nadmierne, a opiekun świadomie bądź nie, pozbawia osobę starszą decyzyjności, niezależności i poczucia sprawczości. Senior zaczyna być traktowany jak dziecko. Taka sytuacja nadmiernej troski i opieki nazywana jest nadopiekuńczością.

Nadopiekuńczość często bywa mylona z troską, a w momencie kiedy prowadzi do odebrania osobie starszej autonomii, godności i prawa do samostanowienia staje się przemocą. W literaturze gerontologicznej zjawisko to określa się mianem przemocy „w białych rękawiczkach”.

O nadopiekuńczości możemy mówić kiedy w relacji senior – opiekun pojawią się poniższe aspekty:

ubezwłasnowolnienie decyzyjne – opiekun samodzielnie podejmuje wszelkie decyzje w sprawach seniora, mimo tego iż jest on jeszcze sprawny poznawczo; nie liczy się z poglądami i wartościami podopiecznego. Powoduje to, że osoba starsza pozbawiona jest poczucia sprawstwa, niezależności i autonomii, co skutkuje pogorszeniem funkcji poznawczych oraz dobrostanu psychicznego.
infantylizacja – „zamykanie” seniora w roli dziecka, wyręczanie go w podstawowych czynnościach samoobsługowych i porządkowych, używanie w rozmowie zdrobnień oraz mówienie o seniorze w trzeciej osobie przy nim (tzw. dziadurzenie), karcenie za drobne uchybienia podobnie jak dziecka. Taka postawa opiekuna niszczy w osobie starszej poczucie własnej wartości, godności osobistej i uczy bezradności. Osoba staje się zależna i przyzwyczaja się, że „ktoś zrobi to za nią”.
izolacja społeczna - opiekun ogranicza seniorowi kontakty z otoczeniem argumentując to np. ryzykiem infekcji, zmęczeniem, problemami zdrowotnymi, ochroną przed zranieniem czy rozczarowaniem. Prowadzi to do osamotnienia, wykluczenia społecznego i całkowitej zależności od osoby opiekuna.
nadmierna kontrola medyczna i fizyczna – zmuszanie osoby starszej do przyjmowania leków np. uspokajających bez wyraźnych wskazań medycznych, bądź do wykonywania określonych czynności lub ich zaniechania. Prowadzi to do zaniku sprawności fizycznej i psychicznej.

Jak więc nie „zamykać” seniora w roli dziecka a zamiast tego wspierać jego autonomię i samodzielność?

Proces starzenia się to wyzwanie, z którym nie każda osoba starsza potrafi sobie poradzić samodzielnie. Dlatego też tak ważna jest rola i postawa opiekuna seniora. Troska o utrzymanie niezależności i jak największej samodzielności osoby starszej jest bowiem najważniejszym aspektem prawidłowo sprawowanej opieki. Wspieranie samodzielności nie tylko poprawia jakość życia seniora i jego codzienne funkcjonowanie, ale przede wszystkim jest wyrazem szacunku dla jego godności i autonomii. Utrzymanie samodzielności i sprawczości, choćby w części obszarów, przyczynia się do lepszego samopoczucia i pozwala na dłuższe zachowanie aktywności społeczne.

Z pomocą jak wspierać autonomię i samodzielność seniorów przychodzi nam dewiza Marii Montessori „Pomóż mi zrobić to samodzielnie”.
W jej myśl opiekun jest „ułatwiaczem”, czyli osobą która nie wyręcza, lecz umożliwia działanie seniora poprzez odpowiednie dobranie aktywności, przystosowanie otoczenia i dawanie możliwości dokonywania wyboru nawet w najprostszych sprawach. Zachowanie niezależności i kontroli nad własnym życiem, choćby w najmniejszym zakresie, wpływa pozytywnie na nastrój osoby starszej, redukuje stres, wzmacnia poczucie własnej wartości, daje poczucie sensu i bycia potrzebnym.

Dlatego we właściwie pojmowanej trosce o seniora warto wykonać kilka małych kroczków, które nas będą niewiele kosztować, a jemu pozwolą zachować godność i autonomię:

dostosujmy otoczenie tak by było ono bezpieczne i przyjazne dla osoby starszej,
stwórzmy wspólnie plan dnia lub wprowadźmy codzienne rytuały,
pozwólmy osobie starszej samej wykonać czynności pielęgnacyjne,
zachęcajmy do wykonywania prostych obowiązków domowych i prac porządkowych,
włączajmy seniora w proces przygotowywania posiłków,
pozwólmy osobie starszej podejmować decyzje jej dotyczące, choćby w tak prozaicznej kwestii jak to czy do śniadania napije się kawy czy herbaty,
obserwujmy zachowanie seniora i kiedy sobie z czymś nie radzi - pomóżmy, ale nie wyręczajmy (bo będzie szybciej, ładniej, prościej).