Prawa seniora w Polsce – przegląd przepisów

Prawa seniora w Polsce – przegląd przepisów

W Polsce seniorzy podlegają ochronie prawnej, mającej na celu zapewnienie im godnego i lepszego życia. Podstawowym dokumentem zapewniającym osobom starszym prawo do poszanowania ich godności i podmiotowości jako jednostki jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie Polska jako państwo członkowskie Unii Europejskiej zobligowana jest do przestrzegania praw unijnych, w tym: Karty Praw Podstawowych z 2000 r. (art. 25 podkreśla prawo osób starszych do godnego i niezależnego życia oraz uczestnictwa w życiu społecznym i kulturalnym) oraz Europejskiego Filaru Praw Socjalnych z 2017 r. mówiącego o prawie do równego dostępu do usług społecznych dla wszystkich, w tym także dla osób starszych.

Po Konstytucji RP, kolejnym ważnym przepisem prawa państwowego regulującym prawa seniorów, jest Ustawa z dnia 11 września 2015 r. o prawach osób starszych. Wprowadza ona szereg regulacji, które wypełniają lukę w dotychczasowych przepisach i odpowiadają na potrzeby stale rosnącej grupy wiekowej, jaką są osoby starsze. Najważniejszym aspektem ustawy jest zapewnienie osobom starszym prawa do godnego traktowania, niezależności i samostanowienia.

Ustawa o prawach osób starszych odnosi się do całokształtu polityki senioralnej w naszym kraju. Uzupełnienie dla niej stanowią istniejące już przepisy szczegółowe m.in. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, Ustawa z dnia 29 lipca o przeciwdziałaniu przemocy domowej i in. mające na celu zapewnienie seniorom godnych warunków do życia.

Wybrane  obszary polityki senioralnej i prawa seniorów:

1. opieka zdrowotna – m.in. prawo do leczenia, rehabilitacji i opieki geriatrycznej

Art. 68 ust. 2 Konstytucji RP mówi, że: „Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych” , a dopełnia go ust. 3, który mówi, że „Władze publiczne są obowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej [..] osobom w podeszłym wieku”.

Osoby starsze, z racji licznych chorób i dolegliwości somatycznych należą do grupy osób najczęściej korzystających z opieki medycznej. Dlatego niezbędne jest dostosowanie opieki zdrowotnej do ich potrzeb.

Seniorom w ramach świadczeń opieki zdrowotnej przysługuje prawo do korzystania ze świadczeń NFZ w tym: podstawowej opieki zdrowotnej, opieki zdrowotnej specjalistycznej, programów zdrowotnych dla osób 60+, opieki geriatrycznej, opieki paliatywnej, opieki długoterminowej domowej, pobytu w zakładach opiekuńczo-leczniczych, czy pielęgnacyjno- opiekuńczych oraz do leków i wyrobów medycznych dla osób 65+, rehabilitacji leczniczej i leczenia uzdrowiskowego.

2. zabezpieczenie społeczne – m.in. prawo do renty, emerytury, wsparcia finansowego od państwa, prawo do dodatków mieszkaniowych, świadczenia pielęgnacyjnego
   i usług opiekuńczych.

Art. 67 Konstytucji RP stanowi, że: „Obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego [..] Obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i nie mający innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego.”

Prawa osób starszych do zabezpieczenia społecznego regulowane są w obrębie zapisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o pomocy społecznej. Wyróżniamy następujące formy zabezpieczenia społecznego seniorów:

• świadczenia pieniężne:
• emerytury i renty, które corocznie podlegają waloryzacji,
• dodatkowe roczne świadczenia emerytalne i rentowe tzw. trzynastki i czternastki,
• dodatki dla inwalidów wojennych z całkowitą niezdolnością do pracy,
• dodatek energetyczny i dodatek mieszkaniowy dla seniorów,
• wsparcie usługowe i opiekuńcze:
• usługi opiekuńcze i specjalistyczne z ośrodków pomocy społecznej,
• pobyt w domu pomocy społecznej lub rodzinnym domu pomocy społecznej,
  w ośrodku wsparcia,
• program „Senior+”,
• pobyt w mieszkaniu treningowym i mieszkaniu wspomaganym.

Społeczne zabezpieczenie osób starszych oferowane przez państwo polskie ma na celu zapobieganie sytuacjom kiedy osoba starsza, niejednokrotnie schorowana, niepełnosprawna, pozostaje bez środków finansowych do życia, pobawiona jest godziwych warunków mieszkaniowych i opieki.

3. bezpieczeństwo, ochrona przed przemocą, dyskryminacją – prawo do tego, by czuć się bezpiecznie i nie doświadczać krzywdzenia ze strony innych ludzi.

Osoby starsze podlegają ochronie  przed wszelkimi formami przemocy fizycznej, psychicznej, ekonomicznej oraz zaniedbaniem. Zapewnia to Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz procedura „Niebieskiej Karty”. Dodatkowo kwestie dotyczące przemocy wobec seniorów reguluje Kodeks Karny.

4. uczestnictwo w życiu społecznym - prawo do udziału osób starszych w wydarzeniach społecznych i kulturalnych, może być realizowane poprzez udział w uniwersytetach trzeciego wieku, klubach seniora czy inicjatywach międzypokoleniowych. Ważne jest zapewnienie wsparcia dla inicjatyw lokalnych, które angażują osoby starsze w życie  społeczności.

5. aktywizacja społeczna i zawodowa – prawo do udziału w warsztatach i szkoleniach dedykowanych osobom starszym mającym na celu rozwijanie ich umiejętności, pasji, podnoszenie kwalifikacji zawodowych.
6. informacja i edukacja – prawo osób starszych do bycia informowanym o przysługujących im świadczeniach, formach pomocy i wsparcia, oraz nauka obsługi nowych technologii, urządzeń.
7. środowisko przyjazne starzeniu się – prawo osób starszych do dostosowania przestrzeni publicznej, transportu i infrastruktury społecznej do ich potrzeb, uwzględnienie trudności psychofizycznych, z jakimi zmagają się osoby starzejące się.
8. reprezentacja i wpływ - prawo seniorów do bycia reprezentowanymi w procesach legislacyjnych, w radach seniorów, konsultacjach społecznych.
9. życie rodzinne i prywatność - prawo osób starszych do wspólnego zamieszkiwania z rodziną, komunikacji z nią, dochodzenia od najbliższych w przypadku niedostatku alimentów na swoją rzecz, prawo do ochrony prywatności i danych osobowych.
10. praca – prawo osób starszych do pracy, równego traktowania i wynagrodzenia.

Przedstawione powyżej prawa osób starszych nie stanowią katalogu zamkniętego. Każdy człowiek, bez względu na wiek, płeć, inne cechy organizmu, powinien być szanowany i posiadać równy dostęp do dóbr, usług oraz życia społecznego.